Իրանի պետականության պատմությունը, որը, ըստ գրավոր աղբյուրների, ընդգրկում է գրեթե 5 հազար տարի, աշխարհի ամենահիններից է։ Պարսկական կայսրությունը, որը Դարեհ Ա Աքեմենյանի օրոք տարածվում էր Հունաստանից մինչև Ինդոս գետը, ավելի քան 2000 տարի եղել է աշխարհի ամենաազդեցիկ քաղաքական և մշակութային կենտրոններից մեկը։ Այս հզորությունը, որը ժամանակին պատմության մեջ ամենախիտ բնակեցված պետությունն էր համարվում, ունի իր բարդ և բազմաշերտ պատմությունը, որը հասկանալը կարևոր է Իրանի ներկայիս և ապագա դրության վերլուծության համար։

Պարսկաստանը՝ իսլամի և մշակութային վերածնության կենտրոն

Արաբական արշավանքները, որոնք սկսվեցին 7-րդ դարում, հանգեցրին Պարսկաստանի անկախության կորստին և դրա մտնումը արաբական խալիֆաթի կազմի մեջ։ Իսլամի ընդունումը խորապես վերափոխեց պարսկական մշակույթը, սակայն պարսիկները հաջողությամբ դիմադրեցին արաբացմանը։ Պարսկական լեզվի և գրականության վերածնունդը, որը գագաթնակետին հասավ 9-րդ և 10-րդ դարերում, նշանակալի դեր խաղաց պարսկական ազգային ինքնության վերականգնման գործում։ Այդ ժամանակաշրջանում ծնվեց Ֆերդուսու «Շահնամե»-ն, որը դարձավ պարսկական մշակույթի և ինքնության հզոր խորհրդանիշը։

Թյուրքական ազդեցություն և դինաստիաների փոփոխություն

Սկսած 10-րդ դարից Պարսկաստանը սկսեցին կառավարել թյուրքական վերնախավերը, որոնք, ինչպես օրինակ Ռուսաստանում գերմանացիները և ռյուրիկները, աստիճանաբար ինտեգրվեցին պարսկական մշակույթի մեջ։ Ղազնևյանների, սելջուկների և այլ դինաստիաների օրոք պարսկական մշակութային ծաղկումը շարունակվեց։

Իրանի հեղափոխությունը և ներկայությունը

1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխությունը, որը գլխավորեց Իրանի հոգևորականությունը, ավարտեց Շահ Փեհլևիի կառավարմանը և հիմնեց Իսլամական Հանրապետություն։ Այս հեղափոխությունը, որը բնույթով և՛ հակաամերիկյան էր, և՛ հակակոմունիստական, նոր հավատ ներշնչեց իրանցիներին՝ վերածելով երկիրը ԱՄՆ-ին և ԽՍՀՄ-ին մրցակից։

Սակայն Իրանի այս նոր վերելքը մտահոգում էր գրեթե բոլորին։ Իրանա-իրաքյան պատերազմը հյուծեց երկու երկրներին, իսկ հեղափոխությունից հետո Իրանը հայտնվեց տնտեսական պատժամիջոցների տակ։

Բողոքի ալիքները և դրանց սահմանափակ ազդեցությունը

1990-ականներից սկսած՝ Իրանում պարբերաբար բողոքի ցույցեր էին տեղի ունենում, որոնք, սակայն, չհաջողացան հիմնովին փոխել երկրի քաղաքական կուրսը։ Դրանք հիմնականում պայմանավորված էին տնտեսական դժվարությունների և կյանքի որակը բարելավելու ցանկությամբ, բայց դիմակայում էին իշխանության կողմից, որը հիմնված էր ավանդական դոկտրինների և աշխարհաքաղաքական հաշվարկների վրա։

Այս պատմական համատեքստը հասկանալը թույլ է տալիս ավելի խորը գնահատել Իրանի ներկայիս իրավիճակը և հնարավոր ապագան՝ հասկանալով, որ երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականությունը խորապես ազդված է նրա հազարամյա պատմության, մշակութային ինքնության և աշխարհաքաղաքական դիրքի կողմից։